پیشینه تاریخی

تاریخچه و علل پیدایش
آستانه اشرفیه

تاریخ آستانه اشرفیه دارای پیوند تنگاتنگی با تاریخ و تحولات لاهیجان است بطوریکه تا سال ۱۳۱۶ هجری شمسی آستانه اشرفیه بخشی از شهرستان لاهیجان بوده است تا اینکه در سال ۱۳۲۶ از لاهیجان متنزع شد و بعنوان بخشی مستقل شناخته شد و در سال ۱۳۵۸ تبدیل به مرکز شهرستان گردید . شهر آستانه بعنوان یک نقطه شهری در سال ۱۳۲۴ دارای شهرداری شد. چنانکه از اسناد و مدارک بر می آید و در تاریخ گیلان نیز آمده است ، این محل به دستور اردشیر بابکان موسسه سلسله ساسانیان اندکی بعد از سایر ولایات در مسیر خود چون کوچصفهان ساخته شده است براین اساس قدمت شهر آستانه که در گذشته به کوچان معروف بوده است به بیش از ۱۵۰۰ الی ۱۶۰۰ سال بر می گردد. چنانکه از قرائن بر می آید آستانه اشرفیه از حمله مغولان که به مرکز حکومت بیه پیش (لاهیجان) صورت گرفت در امان نمانده و این حمله به موقعیت اقتصادی و تجاری آن لطمات جبران ناپذیری را وارد نمود. لیکن آستانه توانست پس از مدتی اهمیت اقتصادی و تجاری خود را باز پیدا کند. با توجه به اینکه حکومت های محلی گیلان در قرن یازده هجری قمری بوسیله شاه عباس صفوی مسخر گردید و شاه عباس در سال ۱۰۰۶ هجری قمری وزیری به گیلان فرستاد و آستانه نیز به عنوان یکی از ولایات تحت نظر وی اداره می شد. با فروپاشی حکومت صفویه گیلان به دست افغان ها افتاد و در سال ۱۷۳۳ میلادی برابر با ۱۱۳۵ ه. ق پطر کبیر به بهانه بیرون راندن افاغنه گیلان را متصرف شد و آستانه نیز از این واقعه در امان نماند. براساس شواهد تاریخی در جنگ جهانی دوم بلشویک ها آستانه را تصرف کردند و سر کنسول روسها در رشت یک فرمانده نظامی در آستانه گماشت. عیسی علیزاده در منوگرافی کوچان یا آستانه اشرفیه ، آستانه را یکی از ولایات قدیمی گیلان خوانده است که در گذشته کوچان ، خوانده می شد. چارلز فرانسیس مکنزی کنسول انگلیس در رشت (۱۸۵۵-۱۸۵۷) در سفری از گیلان به سوی مازندران که از طریق کیسم به آستانه سفر کرده می نویسد: « بین کیسم و لاهیجان دهات کول ده ، بازکیا گوراب و تجن چهار امامزاده بودند که مهمترین و آخرین آنها «آستانه» نام دارد که در کنار آن دهی بهمین نام واقع گردیده که حدود ۷۰ باب خانه دارد و در بازار آن در فصل ابریشم به زوار مجاناً غذا می دهند». طرح هادی شهر آستانه اشرفیه که در سال ۱۳۶۹ تهیه شده است ، آستانه را تا حدود ۷۰ سال پیش بعنوان یک روستای زیارتی ذکر کرده است.

هت.ل رابینو در ولایات دارالمرز ایران – گیلان می گوید: آستانه در ساحل شرقی سفیدرود مجاور چورکوجان و نیاکوه قرار دارد. این ناحیه را ظهیرالدین، پلته آستانه plata Astana نامیده که شاید اشتباهی از کلمه پیله آستانه باشد. می گویند این قریه زمانی در ساحل چپ سفیدرود قرار داشته . شهرت آستانه بواسطه وجود مقبره حضرت سید جلال الدین اشرف از فرزندان امام موسی کاظم (ع) است که پس از مسموم شدن امام (ع) در سال ۲۰۳ هجری به همراه سادات اولاد رسول اکرم (ص) به خونخواهی قیام کردند. سید جلال الدین اشرف (ع) که اشرف اولاد امام موسی کاظم (ع) بود به همراهی دیگر سادات در مکه خروج می کنند و آهنگ ایران و نواحی شرقی گیلان می فرمایند و در جنگ های فراوان با مخالفان سرانجام به دست (چهل گوش مردود) به شهادت رسیدند . شیخ مفیدالدین طبق وصیتی که از آن حضرت داشت نعش او را به آب داد و بعد از چند روز در حوالی کچان(کوچان) از آب گرفته و دفن کردند و آنجا را مشهد عالی ساختند. پس از دفن سید جلال الدین اشرف (ع) این محل به صورت زیارتگاهی قابل احترام برای مردم گیلان درآمد که در فصل ابریشم زائران به سوی این زیارتگاه سرازیر می شوند. رابینو نقل می کند که در سال ۳۱۱ هجری (۱۹۲۳ میلادی) مقبره ای را بر روی قبر آقا سید جلال الدین اشرف بنا کردند. عیسی علیزاده در منوگرافی کوچان به نقل از معتمدین و خادمین حرم مطهر سید جلال الدین اشرف (ع) بیان می دارند آستانه از زمانی رونق گرفت که سید جلال الدین اشرف در این مکان مدفون گردید و از آن تاریخ « کوچان» بنام آستانه اشرفیه خوانده شد.

علل پیدایش شهر آستانه اشرفیه

پیدایش سکونتگاههای زیستی (شهر – روستا) متاثر از علل و عوامل مختلفی است از جمله می توان به موقعیت استقرار فضایی ، ویژگی های طبیعی – محیطی ، عوامل سیاسی ومذهبی اقتصادی و … بستگی دارد. برای پیدایش شهر هر عاملی که بعنوان فرض یقین یا محتمل مورد توجه قرار گیرد، هر بستر طبیعی برای تبدیل شدن به شهر در درجه اول نیازمند توانمندی و قابلیت برای فعالیت اقتصادی است و با توجه به توان اقتصادی زمینه پذیرش جمعیت نیز فراهم می گردد. براین اساس عوامل پیدایش شهر آستانه اشرفیه را می توان در موارد زیر مورد بحث قرار داد.

- موقعیت استقرار

- آستانه اشرفیه (کوچان سابق) به لحاظ موقعیت استقرار در مرز دو حکومت محلی بیه پس و بیه پیش قرار داشته است با توجه به تعارض در ساختار سیاسی حکومت های محلی گیلان و قرار گیری آستانه در محدوده مرزی این دو حکومت محلی که محل نزاع نیز بوده است بعنوان فضایی استراتژیک مورد توجه جدی حکومت بیه پیش (لاهیجان) بوده است . پیامد این تعارض تقویت توان نظامی ، بازار (اقتصاد) و جمعیت پذیر ساختن آن بوده است.

- موقعیت استقرار آستانه علاوه بر جنبه مرزبندی فرهنگی و حکومت محلی از نظرگاه دیگر نیز می تواند مورد توجه قرار گیرد و آن اینکه آستانه محل عبور کاروان های شرق و غرب گیلان بوده است و امکان عبور از سفیدرود در این پهنه فضایی ، و اتراق کاروان های تجاری بعلت وقفه ناشی از سیل گیری سفیدرود و محدود شدن تردد زمینه را جهت شکل گیری بازار و آنهم در روزهای هفته فراهم نمود . این مساله به تجاری و بازرگانی شدن هر چه بیشتر آستانه انجامید و این روند با بدست گرفتن بازار تجارت پیله ابریشم که تا زمان حال حفظ شده است قوت بیشتری به خود گرفت.

- موقعیت استقرار فروپاشی حکومت های محلی و شکل گیری حکومت متمرکز ملی ، با توجه به اینکه محل عبور یکی از مهمترین راههای ترانزیتی استان به مازندران و استان خراسان بوده است تقویت گردید و نقش تجاری و ارایه خدمات رونق بیشتری گرفت.

- با توجه به اینکه آستانه تعداد زیادی از روستاهای استان را در ارتباط مستقیم با خود دارا بوده است . موقعیت استقرار فوق موجب گردید آستانه بعنوان نقطه مطلوب از لحاظ مرکزیت مکانی ، نقش خدماتی نسبت به حوزه پیرامونی خود پیدا کند و این کارکرد خدماتی به مرور تقویت و به رونق هر چه بیشتر آن انجامید.

- ویژگی طبیعی – محیطی

- شهر آستانه اشرفیه در بستر شرقی سفیدرود واقع شده است ، با توجه به اینکه فعالیت های کشاورزی وابستگی بسیار تنگاتنگی با منابع آبی دارد. وجود منابع آبی از جمله سفیدرود و شاخه های منشعب از آن (مصنوع) به نام حشمت رود، کیسم جوب ، نهر سید علی اکبری ، ژگر خاله به تقویت فعالیت های کشاورزی و رونق هر چه بیشتر آن انجامید که زمینه پذیرش جمعیت را تقویت نمود.

- علاوه بر برخورداری از منابع آبی، آستانه با توجه به قرار گیری در بستر رودخانه سفیدرود مرغوب ترین خاک های کشاورزی را دارا می باشد این توان طبیعی به همراه برخورداری از منابع آب زمینه پذیرش جمعیت و فعالیت اقتصادی را رونق بیشتر بخشید. چنانکه آمارهای موجود نشان می دهد آستانه علاوه برخورداری از مرغوبترین برنج استان ، دارای مزیت نسبی در تولیدات بادام در سطح استان می باشد.

- از جمله ویژگی های محیطی – طبیعی که در ایجاد سکونتگاهها نقش اساسی دارد وجود عرصه های گسترده و مناسب جهت استقرار جمعیت می باشد با توجه به اینکه آستانه در بستری هموار قرار گرفته است این ویژگی توسعه شهر را تقویت نموده است.

- عوامل مذهبی

چنانکه در مبحث پیدایش شهر بیان گردید و اکثر مورخان و صاحب نظران نیز گواهی داده اند. رونق گیری آستانه ، که در گذشته به کوچان معروف بوده و بعد از دفن سید جلال الدین اشرف (ع) به آستانه تغییر نام پیدا کرد، عامل مذهبی می باشد بطوریکه از گذشته تا حال این شهر پذیرای زائران بسیای از گیلان و سرتاسر ایران می باشد ، حضور زوار که به تبع خود جذب درآمد را در پی دارد زمینه گسترش بازار را در این شهر فراهم آورده و بالا رفتن توان اقتصادی به جمعیت پذیری هر چه بیشتر آن انجامیده است.

- عوامل اقتصادی

اگر چه به عوامل اقتصادی متاثر از توان اقتصادی ، موقعیت استقرار و توان مذهبی پرداخته شد ، نقش اقتصاد در پیدایش شهر آستانه اشرفیه از دیدگاه دیگری که جنبه اقتصاد سیاسی دارد نیز قابل وارسی می باشد و آن اینکه تجارت ابریشم در اقتصاد گذشته ایران تا قبل از بیماری پیله ابریشم نقش اساسی داشته و موجب گردیده بود که بازرگانان از سرتاسر ایران و حتی اروپا و شرق آسیا روانه گیلان شوند.

با کاهش قدرت شرق و غرب گیلان این بازار به رشت بعنوان مرکز استان منتقل گردید و با توجه به اینکه این جایگاه به شهر لاهیجان اختصاص داشت آستانه به عنوان نقطه ای از سازمان فضایی شرق گیلان توانست کمابیش بازار پیله ابریشم را حفظ نماید و هر ساله محل مراودات تجاری بازرگانان از نواحی مختلف ایران باشد. لذا نقش اقتصادی پیله ابریشم نیز یکی از عوامل اثرگذار در توسعه و پیدایش شهر آستانه اشرفیه بوده است.

چگونگی توسعه شهر و روند رشد آن در ادوار گذشته

در خصوص توسعه و گسترش آستانه اشرفیه اسناد و نقشه ای موجود نمی باشد یا به عبارت دیگر شهر آستانه فاقد بایگانی تاریخی است و هیچ گونه کار مصور در این خصوص صورت نپذیرفته است.

با توجه به این مساله تنها راه حل ممکن بازسازی شهر آستانه براساس اسناد نوشتاری و کسب اطلاعات محلی می باشد براین اساس مشاور متدلوژی ساماندهی به اسناد نوشتاری و بررسی های پیمایشی را بعنوان راه حصول به حداقل های ممکن قرار داده است .

با مد نظر قرار دادن کلیه قرائن و اطلاعات محلی ، مراحل توسعه و گسترش شهر آستانه اشرفیه را به شرح زیر می توان مورد بررسی قرار داد.

- نطفه پیدایش شهر براساس شرایط توپوگرافی و جریان منابع آبی شهر آستانه و شکل گیری حرم مطهر سید جلال الدین اشراف و بر اساس گواهان محلی در محدوده فعلی حرم مطهر بوده است. که در مسیر جاده ارتباطی شرق و غرب گیلان قرار داشته است.

- علاوه بر نطفه مرکزی پیدایش شهر آستانه چند بقعه مذهبی نیز در سطح شهر وجود دارد که به استناد اسناد تاریخ افراد مذکور پس از جلال الدین اشرف وارد گیلان شده اند. و پس از مبارزات با توجه به علاقه مردم آستانه به اهل بیت در این محدوده دفن گردیده اند.

با توجه به اینکه بیش از ۷۰ سال پیش آستانه را روستای زیارتی دانسته اند می توان تصور نمود تا پایان دوران قاجار آستانه اشرفیه شامل واحدهای پراکنده در سطح عرصه موجود و محدوده بازار فعلی بوده است. که با روی کار آمدن سلسله پهلوی بخصوص از سال ۱۳۰۶ به بعد رشد و توسعه آستانه به روند شهری شدن شدت بیشتر گرفته است.

- ۱۳۰۶ الی ۱۳۲۰ در دوران پهلوی اول توسعه و گسترش شهر آستانه اشرفیه تا محدوده پیرامونی حرم، شهربانی قدیم و قسمت هایی از لات محله ، بندکول رسید.

- از ۱۳۲۰ الی ۱۳۵۷ دوران پهلوی دوم ، توسعه و گسترش آستانه شدت بیشتری گرفت و توسعه شهر تا محدوده وادی و مسیر جاده رشت، افزایش یافت.

- رشد و توسعه شهر بعد از انقلاب ، از شتاب بیشتری برخوردار شد و با توسعه کالبدی شهر و پیوستن روستاهای جوار به شهر ، توسعه شهر به وضعیت موجود رسیده است در نقشه روند رشد گسترش شهر مراحل توسعه شهر ترسیم گردیده است.در نقشه مراحل رشد تاریخی شهر محدوده رشد تاریخی شهر در مراحل مختلف ترسیم گردید.